Van bloeiende gemeenschap tot zwarte bladzijde: de Joodse geschiedenis van Apeldoorn

Apeldoorn geldt binnen Nederland als een relatief jonge Joodse gemeente. Toch woonden er al in de tweede helft van de achttiende eeuw enkele Joodse inwoners in de plaats, onder wie mensen die uit Duitsland afkomstig waren. Zij behoorden aanvankelijk tot de Joodse gemeente van Deventer.

Halverwege de negentiende eeuw werd het Joodse gemeenschapsleven zichtbaarder. Vanaf ongeveer 1855 werden godsdienstoefeningen gehouden in het achterhuis van David de Jong aan de Loolaan. Naarmate meer Joodse gezinnen zich in Apeldoorn vestigden, groeide de behoefte aan eigen voorzieningen.

In 1888 waren er volgens het CODA-archief negen Joodse families in Apeldoorn. Twee jaar later, op 1 december 1890, werd aan de Paslaan een eigen synagoge ingewijd. Daarbij kwamen onder meer een ruimte voor onderwijs en een ritueel bad. In 1892 kreeg de gemeenschap bovendien een eigen begraafplaats aan de Arnhemseweg. In juni 1898 werd de Nederlands Israëlitische Gemeente Apeldoorn officieel erkend. Daarmee kreeg de zelfstandige Joodse gemeenschap ook formeel gestalte. Daarmee ontstond steeds nadrukkelijker een zelfstandige Joodse gemeenschap in Apeldoorn.

De ontwikkeling ging vervolgens opvallend snel. Terwijl Joodse gemeenschappen in verschillende kleinere Nederlandse steden rond de eeuwwisseling juist kleiner werden door vertrek naar grotere steden, groeide Apeldoorn.

In 1899 werden 103 Joden in Apeldoorn en omgeving geteld. In 1930 waren dat er volgens historische cijfers 1.030. Een belangrijk deel van die groei hing samen met twee bijzondere zorginstellingen die landelijk betekenis kregen.

In 1909 opende het Centraal Israëlitisch Krankzinnigengesticht Het Apeldoornsche Bosch. De instelling aan de Zutphensestraat bood psychiatrische zorg binnen een Joodse omgeving en beschikte onder meer over een eigen synagoge.

Vanaf 1925 was er daarnaast het Paedagogium Achisomog, waar Joodse kinderen met een verstandelijke beperking werden verzorgd en opgevoed.

Rond deze instellingen ontstond een omvangrijke gemeenschap van patiënten, kinderen, verpleegkundigen, artsen, verzorgers en andere medewerkers. Veel personeelsleden woonden met hun gezinnen gewoon in Apeldoorn.

Ook buiten de instellingen was het Joodse leven levendig. Er waren religieuze verenigingen, begrafenisgenootschappen en organisaties die zich voor patiënten en kinderen inzetten. Daarnaast waren er onder meer een toneelgezelschap, literaire vereniging, zangvereniging en ontspanningsvereniging. Ook zionistische organisaties waren in Apeldoorn actief.

Dat beeld is belangrijk. De Joodse geschiedenis van Apeldoorn is niet alleen het verhaal van slachtoffers, maar eerst het verhaal van inwoners, gezinnen, ondernemers, kinderen, verenigingen en instellingen die bij de stad hoorden.

Na de Duitse inval in mei 1940 veranderde dat leven steeds verder. Anti-Joodse maatregelen volgden elkaar op. Joodse inwoners werden uit delen van het openbare leven geweerd, verloren functies en mochten uiteindelijk steeds minder zelfstandig deelnemen aan de samenleving.

Ook kinderen werden getroffen.

In de zomer van 1941 kregen 57 Joodse kinderen in Apeldoorn te horen dat zij niet langer met niet-Joodse kinderen naar school mochten. Voor hen kwam een afzonderlijke Joodse school. Recent historisch onderzoek heeft de levens van deze 57 leerlingen en hun vijf leerkrachten opnieuw in kaart gebracht.

De uitsluiting bleef niet bij school of werk.

In augustus 1941 werd de synagoge aan de Paslaan in brand gestoken en zwaar beschadigd. In oktober van datzelfde jaar begonnen in Apeldoorn al arrestaties en deportaties. Op dat moment stonden in Apeldoorn 1.549 Joden geregistreerd. Daarbij waren ook vluchtelingen en bewoners en medewerkers van de zorginstellingen inbegrepen.

Gedurende 1942 verdwenen steeds meer Joodse Apeldoorners uit hun huizen.

Begin 1943 volgde de catastrofe waarmee de naam Apeldoornsche Bosch definitief verbonden zou raken.

In de nacht van 21 op 22 januari 1943 werd Het Apeldoornsche Bosch door de Duitse bezetter ontruimd. Vrijwel alle nog aanwezige patiënten en tientallen personeelsleden werden op 22 januari rechtstreeks naar Auschwitz gedeporteerd. De patiënten die de reis overleefden, werden daar vermoord. Honderden andere aanwezigen werden via Westerbork weggevoerd. Van de mensen die tijdens de ontruiming op het terrein aanwezig waren en niet wisten te ontkomen, overleefden uiteindelijk slechts 21 de oorlog.

Het geweld trof mensen die juist voor hun zorg afhankelijk waren van anderen.

Ook de kinderen van Achisomog en hun verzorgers werden weggevoerd. Daarmee werd binnen enkele dagen een gemeenschap vernietigd die gedurende tientallen jaren aan de rand van Apeldoorn was opgebouwd.

Na de bevrijding keerde slechts een fractie van de vooroorlogse Joodse bevolking terug naar Apeldoorn. Het Joods Cultureel Kwartier spreekt van ongeveer 150 mensen die uit kampen of onderduik terugkeerden. In 1951 telde de Joodse gemeenschap van Apeldoorn nog 112 mensen.

Toch werd het Joodse leven opnieuw opgebouwd.

De zwaar beschadigde synagoge werd uiteindelijk herbouwd. In 1960 werd op dezelfde plaats aan de Paslaan een nieuwe synagoge in gebruik genomen. Ook tegenwoordig worden er op belangrijke Joodse feestdagen nog diensten gehouden.

Op verschillende plekken in Apeldoorn wordt inmiddels nadrukkelijk herinnerd aan wat verloren ging.

Voor de synagoge staat sinds 2005 een Holocaustmonument voor 592 Joodse slachtoffers uit Apeldoorn. De patiënten van Het Apeldoornsche Bosch zijn niet in dit aantal opgenomen. In het Prinsenpark worden de gedeporteerde patiënten en personeelsleden van de instelling afzonderlijk herdacht.

In het Prinsenpark staat sinds 1990 een monument van kunstenaar Ralph Prins ter herinnering aan de slachtoffers van Het Apeldoornsche Bosch.

Op het voormalige instellingsterrein bevindt zich bovendien het Herinneringscentrum Apeldoornsche Bosch. Het centrum werd uitgebreid en de nieuwe ontvangstruimte werd in januari 2025 geopend door prinses Margriet. Daarmee heeft een van de donkerste hoofdstukken uit de geschiedenis van Apeldoorn een permanente plek gekregen waar niet alleen wordt herdacht, maar ook onderwijs wordt gegeven.

Dat maakt de Joodse geschiedenis van Apeldoorn vandaag nog altijd zichtbaar.

Wie bij de Paslaan, Arnhemseweg of op het voormalige terrein van Het Apeldoornsche Bosch komt, kijkt daardoor niet alleen naar monumenten. Achter die plaatsen gingen levens schuil: kinderen die naar school gingen, ondernemers die hun winkel openden, verpleegkundigen die naar hun werk fietsten en families die hier hun toekomst dachten te hebben.

Juist dat dagelijkse leven maakt de omvang van wat tussen 1940 en 1945 verloren ging zichtbaar.

Er woonden al in de achttiende eeuw Joden in Apeldoorn. Vanaf 1855 werden plaatselijk diensten gehouden en in 1890 werd de synagoge aan de Paslaan ingewijd.

Het Apeldoornsche Bosch was vanaf 1909 een grote Joodse psychiatrische instelling in Apeldoorn. In januari 1943 werd het terrein door de Duitse bezetter ontruimd en werden meer dan duizend patiënten en andere betrokkenen weggevoerd en vermoord.

Het Holocaustmonument bij de synagoge herdenkt 592 slachtoffers. De patiënten van Het Apeldoornsche Bosch zijn niet in dit aantal opgenomen en worden onder meer herdacht bij het monument in het Prinsenpark.

Ja. De naoorlogse synagoge aan de Paslaan bestaat nog en er worden onder meer op de Hoge Feestdagen diensten gehouden. Apeldoorn maakt tegenwoordig deel uit van de Joodse Gemeente Stedendriehoek.

Voor meer nieuws kunt u Apeldoorn Nieuws toevoegen op uw social media kanalen. Ook kunt u lid worden van onze nieuwsbrief. En kunt u ons via push-meldingen op uw beeldscherm krijgen. Ook voor regionaal nieuws kunt u terecht bij de buren. Harderwijk Nieuws en Nunspeet Nieuws en Ermelo Nieuws. Adverteren kan natuurlijk ook! Adverteren op nieuwspagina op Facebook met meer dan 8500 volgers? Mail dan naar [email protected] of bel naar 06–36454332. Heb je nieuws? Mail dan naar [email protected]. Je kunt de redactie bereiken via deze mail of bel naar 06-42022831. Bronnen:** Joods Cultureel Kwartier, CODA Archief, Herinneringscentrum Apeldoornsche Bosch en Nationaal Comité 4 en 5 mei.